Sjálfstæðar konur í Mósambík

Mánudaginn 3. júlí, 2006 - Morgunblaðið - Innlendar fréttir

[ Smelltu til að sjá stærri mynd }

Sjálfstæðar konur í Mósambík

Það vafðist ekki fyrir Dórótheu Jóhannsdóttur að halda til starfa í Mósambík á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í upphafi þessa árs. Hún hafði nefnilega dætur sínar þrjár allar með sér.

Það vafðist ekki fyrir Dórótheu Jóhannsdóttur að halda til starfa í Mósambík á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í upphafi þessa árs. Hún hafði nefnilega dætur sínar þrjár allar með sér. Þessar ævintýragjörnu konur vöktu athygli Davíðs Loga Sigurðssonar í heimsókn til Mapútó nýverið og hann tók þær því tali.

Þegar Dórótheu Jóhannsdóttur var boðið að halda til starfa í Afríkuríkinu Mósambík gat hún ekki hugsað sér að fara alein og vera án allrar fjölskyldunnar um sex mánaða skeið. Hún hugðist því fara með yngstu dóttur sína, Steinunni, með sér. Á daginn kom hins vegar að tvær eldri dætur hennar voru staðráðnar í að taka þátt í þessu ævintýri og þannig æxlaðist það að mæðgurnar fjórar héldu í hið langa ferðalag suður á bóginn en húsbóndinn á heimilinu, Hörður Helgason, varð einn eftir heima.

Þegar ég hitti Dóru og dætur hennar, Hjördísi, Helgu og Steinunni, á sunnudagseftirmiðdegi í Mapútó-borg nýverið voru þær að sleikja sólskinið á skemmtilegum stað við sjávarsíðuna, Club Naval, en þar geta klúbbfélagar skellt sér í sundlaugina, borðað góðan mat eða fylgst með heimsmeistarakeppninni í knattspyrnu í sjónvarpinu.

Dóra er með meistaragráðu í hagfræði og vinnur á efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Áður starfaði hún í rúm fimm ár í sjávarútvegsráðuneytinu, m.a. í fjárlagagerð.

Dóra lauk hins vegar upphaflega námi í matvælafræði og starfaði við það fag í tíu ár, en þekking hennar á þeim geira og svo hagfræðiþekking hennar hefur reynst ákjósanlegur bakgrunnur fyrir það verkefni sem henni var falið að sinna í Mósambík.

Dóra er semsé við störf á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands (ÞSSÍ) í Mósambík en starf hennar felst í því að hjálpa heimamönnum við að hleypa af stokkum nýrri stofnun, INIP, á sviði sjávarútvegsmála, sem ef til vill mætti líkja við Fiskistofu hér heima (INIP hefur að vísu ekki eftirlit með framkvæmd laga um stjórnun fiskveiða).

ÞSSÍ greiddi kostnað við endurbyggingu húsnæðis í miðborg Mapútó sem hýsir hina nýju stofnun, sem sinnir gæðaeftirliti á fiskafurðum og gefur út vinnsluleyfi. Segist Dóra einkum hafa verið að aðstoða starfsmenn stofnunarinnar við að skipuleggja fjárhagslega þætti rekstrarins.

"Það var nú bara hringt í mig," segir Dóra þegar hún er spurð að því hvernig þetta kom til. ÞSSÍ hafi verið að leita að manneskju með svipaðan bakgrunn og hennar.

"Þetta er mjög áhugavert og skemmtilegt," segir hún um starfið. Um mikið þolinmæðisverk sé þó að ræða. "Tölvuþekkingin er til dæmis oft lítil hjá fólki, jafnvel háskólamenntuðu fólki, og svo er skriffinnska mjög mikil hérna í Mósambík," segir hún. "Það hafa þeir annars vegar frá portúgölsku nýlenduherrunum og hins vegar frá Rússunum, en þeirra áhrif voru mikil þegar landið fékk sjálfstæði. Mér finnst stundum allt snúast um að pappírsvinnu, menn vilja taka ljósrit af öllum pappírum."

Hvött áfram af eiginmanninum

Dóra segir að sér hafi í fyrstu þótt tilhugsunin um að hverfa af landi brott ómöguleg; m.a. vegna þess að hún hafði nýverið tekið við nýjum verkefnum í fjármálaráðuneytinu er hún fékk símtalið frá ÞSSÍ í nóvember sl. En eftir samræður við eiginmann sinn, Hörð Helgason, ákvað hún að slá til.

"Hann hvatti mig til að fara," segir hún. "Ég hef oft talað um það að fara út og hann sagði við mig að ég myndi örugglega alltaf sjá eftir því ef ég gripi ekki þetta tækifæri. En ég er mikil fjölskyldumanneskja og ég gat ekki hugsað mér að fara alein."

Segir Dóra að hún hafi hugsað sér að taka yngstu dótturina, Steinunni, sem þá var þrettán ára, með sér. Hún hafi litið svo á að um gott tækifæri væri að ræða fyrir Steinunni einnig, að sjá heiminn og ná tökum á enskunni. "En svo var elsta dóttir mín, Hjördís, bara komin á fullt, þegar hún frétti af þessu, að finna háskóla sem hún gæti sótt ef hún kæmi með hingað til Mósambík."

Hjördís, sem er 21 árs, kom sér í samband við forráðamenn Edouard Mondlane-háskólans, þess virtasta og stærsta í Mósambík, og voru þeir tilbúnir til að veita henni skólavist eftir áramót. "Og þá sagði miðdóttirin, Helga, strax: "Auðvitað kem ég með líka,"" segir Dóra mér.

En ætli eiginmaður Dóru og faðir stúlknanna, Hörður Helgason, þjáist ekkert af höfnunartilfinningu yfir því að allt kvenfólkið á heimilinu skuli hafa kosið að yfirgefa hann? Dóra brosir í kampinn. "Ég held að honum leiðist voðalega án okkar," segir hún.

Eðlisfræðinám í Mapútó

Hjördís hafði sl. haust hafið nám í eðlisfræði við háskólann í Stokkhólmi. "Ég var ekki alveg viss um hvort ég vildi í raun og veru læra eðlisfræði, þannig að þetta var bara ágætt tækifæri til að taka sér tíma til að hugsa málið betur," segir hún.

Hjördís segir að í Edouard Mondlane-háskóla hafi svo sem áður verið námsmenn frá Vestur-Evrópu; frá Svíþjóð og Hollandi, svo dæmi séu tekin. Hún hafi engu að síður vakið umtalsverða athygli þegar hún birtist þar fyrst. Það hafi jafnað sig, nú er hún einfaldlega einn af stúdentunum við skólann, en þegar ég var á ferð í Mósambík var hún einmitt við það að ljúka vorprófunum.

Hjördís segir námið hafa gengið ágætlega. Enginn tali að vísu ensku í skólanum en hún hafi getað bjargað sér á portúgölsku; en Mósambík var lengi portúgölsk nýlenda. Nýttist henni þar vel að hafa verið skiptinemi í Frakklandi á menntaskólaárunum. "Svo er eðlisfræðin sem betur fer frekar alþjóðleg í eðli sínu!" segir hún svo.

Ýmislegt er þó öðruvísi í Mósambík en Hjördís á að venjast. Hún segir kennarana vera annars vegar rússneska og hins vegar koma úr röðum heimamanna. Skortur á nauðsynjum standi skólanum fyrir þrifum. Háskólinn sjái stúdentum ekki einu sinni fyrir prófgögnum, þeir verði sjálfir að koma með pappír til að skrifa á. Þá séu kennslubækur gamlar og gamaldags, sé þeim yfirhöfuð til að dreifa. "Kennslubókin er löngu uppseld, þannig að það er afar erfitt að nálgast hana."

Sjálfboðaliði á leikskóla

Helga Harðardóttir er árinu yngri en Hjördís, nú í haust byrjar hún lokaár sitt við Menntaskólann í Reykjavík. Hún var utanskóla í MR í vetur, meðan á dvölinni í Mósambík stóð, og tók fjögur stúdentspróf þannig í vor.

"Það hefur verið dálítið erfitt að læra fyrir þessi próf héðan frá Mósambík en það gekk samt ágætlega á endanum," segir hún. "Ég var náttúrulega í Alþjóðlega skólanum hérna eftir áramót, var að læra efnafræði og frönsku, sem ég tók einmitt stúdentspróf í. Og svo tók ég próf í ensku, en skólinn er enskur, þannig að það nýttist mér."

Helga segist hafa verið ein af fimmtán í efsta bekk Alþjóðlega skólans í Mapútó, sem einkum er fyrir erlend ungmenni búsett í borginni. En í sumum tímum, svo sem í efnafræði, hafi þau aðeins verið tvö. "Maður var nauðbeygður til að taka þátt í umræðum í tímum!" segir hún og mamma hennar hlær, segir að Helga hafi bölvað allhressilega yfir því að þurfa að halda vöku sinni í hverri einustu kennslustund.

Þegar skóla lauk var Helga að vinna sem sjálfboðaliði á barnaheimili í Mapútó, sem heitir Boa Esperanca, en Rauðakrossdeildin á Akureyri hefur einmitt styrkt þetta barnaheimili undanfarin ár. Kom þetta til þannig að hún innti Hlín Baldvinsdóttur, sem var þá við störf á vegum Rauða kross Íslands í Mósambík, eftir einhverjum tækifærum sem þessum, og benti Hlín henni á þennan möguleika.

"Mig langaði bara til að prófa þetta. Maður kynnist ekkert samfélaginu hérna eða heimamönnum sjálfum í alþjóðlega skólanum," segir Helga. Hún skilur orðið sæmilega portúgölsku og getur bjargað sér, en hún var tiltölulega nýkomin heim frá Ítalíu, þar sem hún var skiptinemi, þegar Dóru var boðið að halda til Mósambík.

Fer Helga nokkra tíma í viku og vinnur með krökkunum á barnaheimilinu, en þau eru á aldrinum sex til sautján ára. Er um að ræða munaðarlaus börn, sem komið hefur verið fyrir á heimilum í hverfinu, eða þá börn einstæðra foreldra sem þurfa aðstoð.

"Ég er auðvitað bara sjálfboðaliði og hef því enga starfslýsingu á því sem mér ber að gera. Fyrst var ég eins og illa gerður hlutur, vissi ekkert hvað ég átti að taka til bragðs og kunni enga portúgölsku. En svo fór ég smám saman að finna hlutverk til að sinna, teikna með börnunum og föndra."

Verður ágætt að koma heim

Yngsta systirin, Steinunn, er í sama skóla og Helga, þeim alþjóðlega, og hún segist bara býsna ánægð með lífið þar. Heima á Íslandi er Steinunn í Austurbæjarskóla, fer þar í níunda bekk núna í haust. Austurbæjarskóli er einn af blandaðri skólum Reykjavíkur, þar eru börn af ýmsum uppruna, og viðbrigðin hafa því ekki verið svo mikil fyrir Steinunni, að koma í hið fjölþjóðlega umhverfi í alþjóðlega skólanum í Mapútó. "Börnin í skólanum hérna eru mörg frá Suður-Afríku, nokkur frá Portúgal og svo frá Danmörku og Mósambík," segir hún.

Það var alltaf hugmynd Dóru að taka Steinunni með sér til Mósambík, sem fyrr segir. Hjördís og Helga heimtuðu að fá að koma með en þú áttir ekkert val, eða hvað? spyr ég Steinunni.

"Hún mótmælti nú aldrei!" skýtur Dóra hér inn í.

"Mér leist bara vel á þetta," svarar Steinunn svo. "Mér fannst þetta mjög spennandi."

Og dvölin í Mósambík hefur uppfyllt þær væntingar, sem Steinunn gerði til hennar, verið bæði spennandi og skemmtileg. En verður þá ekkert erfitt að koma heim og þurfa að hefja aftur skólagöngu í haust? Því svarar Steinunn neitandi, það verði líka gott að koma heim til Íslands aftur. Hún hlakki til að hitta vini sína aftur.

Sex mánaða dvöl mæðgnanna í Mósambík er senn á enda runnin, þær yfirgefa landið undir lok júlí-mánaðar. Dóra segist alveg gætu hugsað sér að vera lengur í Mósambík, en aðeins ef maður hennar væri þar einnig.

Áreitið oft mikið

Dóra og dætur hennar segjast vera í miklu og góðu sambandi við Hörð með aðstoð nútímatækni, þ.e. skype-þjónustunnar, og Dóra segir hann auk þess hafa komið í heimsókn í mánuð í vor. "Ef hann hefði ekkert komið þá hefði þetta verið mun erfiðara," segir hún. Hörður mun jafnframt koma til Mósambík í byrjun júlí og fylgja fjölskyldu sinni heim þegar Dóra hefur lokið sex mánaða samningi sínum.

Ég vek athygli á því að það sé heldur óvenjulegt að það sé móðirin en ekki faðirinn sem fari í svona verkefni á erlendri grundu; og taki jafnframt börnin með sér sem karlinn geri kannski sjaldnast. Dóra segir það sjálfsagt vera rétt. Þær hafi hins vegar ekki lent í neinum vandræðum þó að þær hafi verið karlmannslausar.

"Við erum einfaldlega sjálfstæðar konur," segir hún og lítur stolt til dætra sinna. "Ég reyni bara að bjarga mér. Ég fer allra minna ferða, versla í mat og sinni öðrum verkum sem þarf að sinna," bætir hún við. Dóra segir þær ekki hafa orðið fyrir neinu sérstöku áreiti, yfirleitt hafi heimamenn verið kurteisir og vingjarnlegir við þær og karlremba ekki verið neitt sérstaklega áberandi, gagnvart því að móðir væri ein á ferð með þremur dætrum sínum.

"Auðvitað er álag að búa hérna," heldur Dóra þó áfram og Hjördís tekur undir, að fyrst hafi þær verið hikandi að fara ferða sinna einar. Fátæktin er mikil í Mósambík og betlarar algeng sjón í miðborg Mapútó. Reynslan hafi hins vegar sýnt, að það sé mun betra að vera einar á ferð en í stórum hópi hvítra útlendinga. "Þegar pabbi var hérna urðum við fyrir mun meira áreiti. Hann var svo augljóslega ferðamaður!"

david@mbl.is